Bağışıklık (Savunma) Sistemi

09.04.2020
278
Bağışıklık (Savunma) Sistemi

Vücudumuz sürekli olarak dış çevreyle etkileşim halinde olduğundan her an çevreden gelen hastalık yapıcılarla karşılaşma olasılığı vardır. Vücudumuzu bu hastalık yapıcılara karşı koruyan bir sistem bulunur. Bu sisteme bağışıklık (savunma) sistemi adı verilir. Bağışıklık sistemi tarafından algılanılarak tepki oluşumuna neden olan, çoğunlukla protein ve polisakkarit yapıdaki canlı organizma kısımlarına veya büyük moleküllere antijen adı verilir. İnsanda bağışıklık sistemini meydana getiren mekanizmalar iki genel grup şeklinde incelenir. Bunlar özgül olmayan savunma ve özgül (spesifik) savunmadır.

Özgül Olmayan Savunma Mekanizmaları

Vücuda zarar veren hastalık yapıcılara karşı onları ayırt etmeden hangisi olursa olsun özdeş şekilde direnç gösteren savunma tipidir. Özgül olmayan savunma mekanizmaları, fiziksel engeller, fagositler, doğal katil hücreler, interferonlar, iltihaplanmalar ve ateşlenmelerdir.

İnterferonlar: Virüslere karşı üretilen özel antimikrobiyal proteinlerdir. Bazı akyuvar çeşitlerinden ve virüsle enfekte olmuş hücreler tarafından üretilirler. İnterferon, normal bir hücre ile temas ettiğinde hücre zarındaki reseptörlere bağlanarak sitoplazmada antiviral proteinlerin sentezlenmesini sağlar. İnterferonlar ayrıca öteki bağışıklık hücrelerinin uyarılmasını da sağlayarak bağışıklığın oluşmasında etkili olur.

İltihaplanma (Yangısal tepki)

Zarar görmüş ya da mikroorganizmalar tarafından enfekte edilmiş dokularda iltihaplanma ortaya çıkar. İltihaplanma sırasında bölgede öncelikle damar geçirgenliği ve kanın akış hızı artar. Bu sayede bağışıklıkta görevli olan hücrelerin ve pıhtılaşma faktörlerinin yaralanma bölgesine daha hızlı ulaşması sağlanır. Akyuvarlar yaralı dokudaki hastalık yapıcı faktörleri yok ederler. Bir süre sonra pıhtılaşma faktörleri bölgede pıhtılaşmayı sağlayarak mikropların sağlıklı dokulara yayılmasını engeller.

Yaralanma ve enfeksiyon oluşumu (İltihaplanma)

  1. Akyuvarların damar çeperine yaklaşmaya başlaması
  2. Akyuvarın damar dışına çıkması
  3. Akyuvarların iltihap bölgesine yönelmesi
  4. Akyuvarların mikroorganizmaları fogositozla yok etmesi

Ateşlenme

Vücut sıcaklığındaki bir miktar artış, bağışıklık sisteminin bir tepkisi olarak ortaya çıkar. Fagositik hücreler bakterileri imha ettiklerinde bakteri hücre duvarından bazı maddelerin dolaşım sistemine geçmesine neden olurlar. Bu maddeler bağışıklık sistemi hücrelerini uyararak özel kimyasalların salgılanmasını sağlar. Salgılanan kimyasallar, vücut sıcaklığının kontrolüyle görevli hipotalamusu uyarır.

Hipotalamus ise vücut sıcaklığını artırır. Normal sınırlar içerisinde hastalık durumunda vücut sıcaklığının artması faydalıdır. Çünkü yüksek vücut sıcaklığı interferonların daha etkili çalışmasını sağlar, fagositik hücrelerin etkilerini artırır. Ayrıca artan sıcaklık sonucunda kalp atışı hızlanacağından bağışıklık hücrelerinin vücuttaki dolaşımı hızlanır.

Özgül (Spesifik) Savunma Mekanizmaları

Hastalık yapıcılara karşı özgül (spesifik) bir tepki ortaya konulmasıyla ortaya çıkan savunma mekanizmasına özgül savunma mekanizması adı verilir. Özgül savunma mekanizmasında B ve T lenfositleri görev alır. İki tür özgül savunma mekanizması vardır. Bunlar B lenfositlerin görev aldığı humoral (sıvısal) bağışıklık ve T lenfositlerin görev aldığı hücresel bağışıklıktır.

Humoral (Sıvısal) Bağışıklık

B lenfositleri ve ürettikleri antikorlar tarafından sağlanan bağışıklıktır. B lenfositleri mikroplarla uyarılması durumunda antikor adı verilen özel antimikrobik proteinler üreterek bağışıklık sağlarlar. Bir kısım B lenfositleri ise bellek hücrelerine dönüşerek özdeş mikropla tekrar karşılaşıldığında o mikrobu yok edecek olayları başlatırlar. Bu sayede bazı hastalıkları bir kere geçirdikten sonra bir daha geçirmeyiz.

Hücresel Bağışıklık

T lenfositleri tarafından sağlanan hücresel bağışıklık; çok hücreli parazitler, mantarlar, kanserli hücreler, doku nakillerinde aktarılan hücreler, bakteriler veya virüs ile enfekte olmuş hücrelere karşı savunma sağlar. T lenfositleri, antijenlere doğrudan temas ederek onları yok ettiği için bu bağışıklık çeşidine hücresel bağışıklık adı verilir.

Bağışıklığın Kazanılması

İnsanda bağışıklık iki şekilde kazanılır. Bunlar doğuştan itibaren var olan kalıtsal (doğal) bağışıklık ve sonradan kazanılan kazanılmış bağışıklıktır.

İnsanda bağışıklığın kazanılma yolları
İnsanda bağışıklığın kazanılma yolları

Kalıtsal Bağışıklık

Kişinin doğumuyla birlikte sahip olduğu ve ölene kadar süren bağışıklığıdır. Bazı insan ırklarının bazı hastalıklara yakalanmaması veya öteki canlılarda hastalığa neden olan bir virüsün insanı etkilememesi kalıtsal bağışıklığa örnek verilebilir.

Kazanılmış Bağışıklık

Kazanılmış bağışıklık, doğumdan sonra kazanılan bağışıklıktır; aktif ve pasif bağışıklık olmak üzere ikiye ayrılır.

AşıSerum
Aktif bağışıklık sağlar.Pasif bağışıklık sağlar.
Sağlıklı kişiye uygulanır.Hasta kişiye uygulanır.
Koruyucu özelliktedir.Tedavi edici özelliktedir.
Uzun süreli bağışıklık sağlar.Kısa süreli bağışıklık sağlar.
Aktif Bağışıklık Sağlayan Aşı ve Pasif Bağışıklık Sağlayan Serum Arasındaki Farklar

Aktif bağışıklık

Antijenlere maruz kaldıktan sonra ortaya çıkan bağışıklıktır. İki yolla kazanılır. Bunlardan birincisi çevredeki hastalık yapıcıların etkisine maruz kaldıktan sonra gelişen bağışıklık, diğeri ise gelecekte muhtemel bir tehlikeden korunmak için kontrollü şartlarda antikor üretimini sağlayan aşı yoluyla kazanılan bağışıklıktır. Aşılamada laboratuvar ortamlarında üretilen ölü veya zayıflatılmış antijenler vücuda enjekte edilir. B lenfositlerin bellek hücrelerini oluşturmasını sağlayarak aktif bağışıklık kazanılması sağlanır.

Aşı hem kişisel sağlığın hem de toplum sağlığının korunmasında çok önemlidir. Dünya üzerinde birçok ülkede iyi uygulanan aşı politikaları sayesinde bazı hastalıklar tamamen önlenmiş veya görülme sıklıkları en alt düzeye inmiştir. Örneğin çiçek hastalığı, tüm dünyada aşısı uygulandıktan sonra 1976 yılından bu yana görülmemiştir ve aşı takviminden çıkarılmıştır.

Ülkemizde Sağlık Bakanlığı tarafından doğumdan itibaren uygulanan bir aşı takvimi bulunmaktadır. Bu takvime göre yapılmış olan aşılama ile bağışıklık sistemi güçlendirilmektedir. Aşılamanın ne zaman hangi aralıklarla yapılması gerektiği konusunda Aile Sağlık Merkezleri tarafından ailelere bilgi verilmektedir.

Sağlık bakanlığı aşı takvimi
Sağlık bakanlığı aşı takvimi

Zaman içinde hastalık etmenleri genetik değişikliklere uğrayabilmektedir. Böyle durumlarda bu hastalıkların aşıları da değiştirilerek uygulanmaktadır.

Pasif bağışıklık

Hasta kişiye vücut dışından hazır olarak antikor verilmesiyle sağlanan bağışıklıktır. Annenin hamilelikte plasenta yoluyla doğumdan sonra ise anne sütü ile çocuğuna aktardığı hazır antikorlar bu tip bağışıklığa örnek verilebilir. Ayrıca antikorların hastalıktan önce veya hastalık sırasında biyoteknolojik yöntemlerle veya hayvanlardan elde edilerek hastalık sırasında serum olarak hastaya verilmesi de pasif bağışıklık oluşturur.

Kaynak:11.Sınıf Biyoloji Ders Kitabı (PDF)

Biyoloji Ders Notları

YAZAR BİLGİSİ
Recep Bayoğlu
Hayatını internete adamış biri olarak, hedefim bilgiyi ulaşılabilir hale getirmektir. Bu amaca istinaden her türlü bilgi paylaşımını KonuAnlatimi.Net üzerinde yapıyorum. Umarım içeriklerim tüm ziyaretçilerim için faydalı olur.
Abone ol
Bildir
guest
0 Yorum
Satır İçi Geri Bildirimler
Tüm yorumları görüntüle
0
Düşünceleriniz önemli, lütfen yorum yapın.x
()
x